چشم ها، دریچه ورود رسم الخط فارسی

به گزارش طب اصیل، رسم الخط فارسی پدیده ای دیداری است و چشم مخاطبان به اصطلاح به آن عادت می کند؛ بنابراین، می توان از قابلیت های رسانه برای تثبیت و نرمال سازی آن در دیده و سپس ذهن مخاطبان بهره فراوان برد.

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: مرتضی قاسمی استادیار گروه دستور زبان فارسی و رسم الخطّ فرهنگستان زبان و ادب فارسی و معاون این گروه از شروع ۱۴۰۲ است، وی همینطور عضو کارگروه بازبینی دستور خط مصوب فرهنگستان بوده و کتابهای فرهنگ موضوعی دستور خط فارسی (انتشارات سروش)، تصحیح کتاب قطوف الرّبیع فی صنوف البدیع، اثر شمس العلمای گرکانی (انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی) و برگردان لیلی و مجنون به نثر (پژوهشگاه زبان فارسی تاجیکی، تاجیکستان) را در کارنامه خود دارد. با او در رابطه با کارهای گروه دستور زبان فارسی و رسم الخطّ فرهنگستان و تاریخچه اش به گفتگو نشستیم:

*گروه دستور زبان فارسی و رسم الخط از چه سالی در فرهنگستان ایجاد شد؟ و در جواب چه نیازی؟

گروه دستور زبان فارسی و رسم الخط از سال ۱۳۷۰، با چهار هدف عمده تشکیل شد: تدوین دستور زبان فارسی امروز؛ تهیه و تنظیم جزوه دستور خط فارسی؛ تدوین فرهنگ املایی برپایه دستور خط فارسی مصوب فرهنگستان؛ و تعامل و همکاری با وزارت آموزش و پرورش برای ایجاد هماهنگی بیشتر میان دو سازمان، ازنظر رعایت مصوبات فرهنگستان در کتاب های درسی، و همینطور همکاری با سازمان ها و نهادهایی چون صداوسیما و دانشگاه ها.

*مدیران آنچه اساتیدی بودند و چه کارهایی در دستور کار داشتند؟

نخستین مدیر گروه دستور زبان فارسی و رسم الخط جناب آقای دکتر علی اشرف صادقی، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی بودند. در دوره مدیریت ایشان نخستین نسخه دستور خط فارسی (۱۳۸۱) و چند سال بعد اولین ویراست این مجموعه منتشر گردید. همینطور طرح تألیف فرهنگ املایی خط فارسی، برپایه دستور خط مصوب، در دوره مدیریت ایشان به اجرا درآمد و نتیجه آن تحت عنوان فرهنگ املایی خط فارسی (۱۳۸۵) منتشر گردید.
جناب آقای دکتر محمّد دبیرمقدم، دیگر عضو پیوسته فرهنگستان و معاون علمی و پژوهشی این سازمان، دومین مدیر گروه دستور زبان فارسی و رسم الخط هستند که از سال ۱۳۹۰ تابحال مدیریت این گروه را بر عهده دارند. دو طرح کلان در دوره مدیریت ایشان به اجرا گذاشته شد. یکی «طرح بازبینی دستور خط مصوب» بود که بعد از بیست سال از نگارش اولیه آن به اجرا درآمد. نتیجه این طرح، بعد از برگزاری ۷۰ جلسه، ویراست جدید دستور خط فارسی (۱۴۰۱) بود که با نگاهی نو به اقتضائات خط فارسی و نیاز کاربران به قوانین روشن و شیوه نامه ای علمی تهیه شد. این دستور خط جدید حالا بعد از گذشت ۳ سال از انتشار آن و دریافت بازخوردهای کاربران نسبت به آن، مجدداً درحال بازبینی است.
دیگر طرح کلان گروه دستور زبان فارسی و رسم الخط «طرح بازبینی فرهنگ املایی خط فارسی» است که همچنان درحال اجراست و تابحال دو حرف «آ» و «الف» آن نهائی شده است. لزوم اجرای این طرح از آنجا بود که بعد از بازبینی دستور خط مصوب فرهنگستان و وضع قوانین جدید و تغییر تعدادی از قوانین گذشته، کتاب مذکور نیز که برپایه این دستور خط تدوین شده بود لزوماً بایستی تغییر می کرد. ضمن این که بعد از گذشت نزدیک به ۲۰ سال از چاپ نخست آن بروزرسانی و اصلاح فرهنگ مذکور ضروری به نظر می رسید.
علاوه بر این ها، انتشار مجله علمی و پژوهشی دستور، از ویژه نامه های نامه فرهنگستان، به سردبیری دکتر دبیرمقدم نیز در طول این سال ها در دستور کار این گروه بوده است و الان هجدهمین شماره آن در مراحل آخر آماده سازی برای چاپ به سر می برد.
تدوین دستور زبان فارسی امروز نیز از اهداف اولیه این گروه بوده است. دستور مذکور صرفا جنبه توصیفی دارد و برپایه نظریه ساختارگرایی خواهد بود، اما به هیچ یک از شاخه های این نظریه بطور اخص وابسته نیست و به عکس، از تمام دستیافته های این نظریه ها و نیز دیگر نظریه های زبان شناختی استفاده خواهد نمود.

*در طول این سال ها چه تولیداتی بصورت مکتوب یا محصولات رسانه ای داشته اید؟

مهم ترین تولیدات گروه دستور زبان فارسی و رسم الخط نتیجه کارهایی است که قبل تر به آن اشاره شد؛ یعنی دو کتاب دستور خط فارسی و فرهنگ املایی خط فارسی. به جز این دو اثر شاخص، گروه دستور زبان فارسی و رسم الخط طرح های دیگری نیز داشته که نتایج آنها بصورت مقاله و گزارش در اختیار دوست داران قرار گرفته است.
طرح «وضعیت دستور در نظام آموزشی قبل از دانشگاه»: در این تحقیق کتاب های زبان و ادبیات فارسی دوره های ابتدایی، راهنمایی، دبیرستان و پیش دانشگاهی بررسی گردید. نتایج این طرح در چارچوب مقاله ای در پنجمین همایش زبان شناسی (۲۱-۲۲ اسفند ۱۳۷۹، دانشگاه علامه طباطبایی) ارایه شد و در مجموعه مقاله های پنجمین همایش زبان شناسی به چاپ رسید.
طرح «بررسی تحلیلی دستورهای زبان فارسی»: در این طرح دستورهای عمده ای که تا به امروز برای زبان فارسی معاصر به زبان انگلیسی و فارسی نوشته شده است (مجموعاً شصت عنوان کتاب دستور، ۱۳ عنوان به زبان انگلیسی و ۴۷ عنوان به زبان فارسی) مدّ نظر بوده است. این دستورها ازلحاظ خصوصیت های صوری (انگیزه، نوع شواهد، رسم الخط، کتاب نامه و…) و محتوایی (نظم منطقی مطالب، بحث شاخص، …) بررسی شده اند. نتایج این طرح در چارچوب مقاله ای در اولین تبادل نظر دستور زبان فارسی (۲۹-۲۸ بهمن ۱۳۸۲، فرهنگستان زبان و ادب فارسی) ارایه و در ویژه نامه دستور (شماره ۲) چاپ شده است.
طرح «واژه دستور زبان فارسی»: این طرح در چارچوب یک بانک اطلاعاتی، خصوصیت های دستوری واژگان زبان فارسی را برای استفاده محققان آماده می کند. واژه های گردآوری شده در این بانک اطلاعاتی در مقوله های مختلف بررسی می شوند و اطلاعات مربوط، بصورت جدولی با علامت های دوتایی، کلیه خصوصیت های موجود را درتک تک واژه ها و با ارجاع به پیکره زبانی، نشان می دهند و زمینه مطالعه و بررسی خصوصیت های صرفی و نحوی واژه های زبان فارسی را فراهم می آورند. این طرح هم اکنون فقط در حوزه صفت های زبان فارسی انجام پذیرفته و در خلال آن بالاتر از چهارهزار صفت زبان فارسی معاصر، با بهره گیری از فرایندهای صرفی و نحوی شناخته شده از زبان فارسی بررسی شده اند. نتایج حاصل از این طرح در چارچوب مقاله ای در اولین تبادل نظر دستور زبان فارسی ارایه و در ویژه نامه دستور (شماره ۲) چاپ شد.
بررسی روزنامه های پرشمار و نشریات معتبر علمی ازنظر رسم الخط و استخراج موارد تخطّی از دستور خطّ فارسی، برای همایش زبان فارسی و مطبوعات و ارایه گزارش آن در چارچوب مقاله ای برای درج در مجله دستور.
بررسی ۳۱ عنوان از کتاب های درسی وزارت آموزش و پرورش ازنظر رسم الخط، بمنظور یکدست سازی و پیروی از الگویی واحد در رسم الخطّ کتاب های درسی آموزش و پرورش در مقاطع مختلف تحصیلی. نتایج مربوط به این بررسی در جلسه مورَّخ ۱۹/۲/۱۳۹۰ شورای فرهنگستان ارایه و در چارچوب گزارشی برای اِعمال در کتاب های درسی به سازمان پژوهش وبرنامه ریزی آموزشی ارسال شد.

*مصوبات یا شیوه مورد نظر شما در مدارس و کتاب های درسی به بچه ها آموزش داده می شود؟ و آیا رسانه ها (به ویژه رسانه های مکتوب) مکلف به رعایت آن هستند؟

در بحث آموزش چند درس در بعضی از پایه ها به آشنایی با فرهنگستان اختصاص داده شده است. همینطور تعدادی از واژه های مصوب هم وارد متون درسی شده و هم در بعضی از پایه ها آموزش داده می شود. بحث دستور خط در این کتاب ها بیشتر بصورت عملی مطرح است؛ به این معنا که با رعایت دستور خط مصوب فرهنگستان در رسم الخط کتاب های درسی الگوی ذهنی دانش آموزان با این رسم الخط شکل می گیرد. ازطرفی، همان گونه که در پاسخ پرسش پیشین ذکر شد، یکی از طرح های گروه دستور زبان فارسی و رسم الخط بررسی کتاب های درسی وزارت آموزش و پرورش ازنظر رسم الخط بوده است. متاسفانه سال هاست که وزارت آموزش و پرورش دست کم در تألیف کتاب های درسی دوره ابتدایی، به دلایلی، تعدادی از اصول مصوب فرهنگستان را در زمینه رسم الخط رعایت نمی کند، اما در دوره های بالاتر خوشبختانه خیلی از مصوبات فرهنگستان زبان و ادب فارسی در حوزه رسم الخط در کتاب های درسی رعایت می شود. یادآوری این نکته لازم است که از آذرماه سال ۱۳۹۰، با تأسیس گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی در فرهنگستان، با مدیریت شادروان دکتر حسن ذوالفقاری، این بخش از اهداف گروه دستور مشخصاً در دستور کار این گروه قرار گرفت. گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی با هدف پیگیری اجرای مصوبه های فرهنگستان در کتاب های آموزشی، نقد علمی و لطمه شناسانه وضعیت آموزش زبان و ادبیات فارسی، و تهیه سند ملی آموزش زبان و ادبیات فارسی تأسیس شد. از سال ۱۴۰۲ تابحال جناب آقای دکتر حسین قاسم پور مقدم، عضو هیات علمی و استاد دانشگاه فرهنگیان، مدیریت این گروه را بر عهده دارد.
زبان فارسی، حامل فرهنگ و تمدن اسلامی و ایرانی است. متون فارسی سرشار از ارزش های متعالی انسانی، اخلاق، سلوک و منش جوانمردانه، مهر و عاطفه، حکمت و تعالی، عرفان و توحید، امید و استقامت، صراحت و تلمیح، و در یک کلام، روح تاریخی ملت عزیز و شریف ایران است. این نقطه پیوند تاریخی و پیوستگی هویتی را باید پاس داشت و ترویج نمود و از چشمه سار این فرهنگ و ادب، تشنگان حقیقت و عدالت، توحید و عرفان، زیبایی و عشق را در همه جهان سیراب نمود از دیگر کارهای فرهنگستان در حوزه رسم الخط در کتاب های درسی میتوان به تهیه شیوه نامه کتاب های درسی اشاره نمود. در پاییز ۱۳۹۹، دکتر حسن ملکی، رییس سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی وزارت آموزش وپرورش، بعد از تبادل نظر با برخی کارشناسان و استادان ازجمله رؤسای فرهنگستان زبان و ادب فارسی و انجمن صنفی ویراستاران، شورایی در سازمان متبوع خود با عنوان «شورای عالی نگارش و ویرایش کتاب های درسی» تشکیل داد. در جلسات این شورا، علاوه بر برخی مقامات و کارشناسان سازمان پژوهش، شادروان استاد موسی اسوار، هومن عباسپور، مهدی قنواتی و فهیمه شانه به نمایندگی از فرهنگستان زبان و ادب فارسی و انجمن صنفی ویراستاران حضور بهم رساندند که درنتیجه آن کتاب «شیوه نامه ویرایش صوری» بعنوان مرجع ویرایش کتاب های درسی توسط دکتر حسن ملکی معاون وزیر آموزش و پرورش رونمایی گردید. این کتاب شامل ۸ بخش نشانه گذاری، اعداد و ارقام، لیست ها، کوته نوشت ها، شکل ها، ارجاع دهی ها، علایم ویرایش کاغذی و دستور خط بود. در آن جلسات مقرر شد افزون بر کتاب های درسی، مرجع ویرایش دیگر منشورات سازمان شامل کتاب های راهنمای معلم ها، نشریات رشد، کتاب ها و مکاتبات و… برپایه این کتاب انجام پذیرد.
درباره تکلیف رسانه ها به رعایت مصوبات فرهنگستان باید به مصوبه ای تحت عنوان «قانون ممنوعیت به کارگیری اسامی، عناوین و اصطلاحات بیگانه» اشاره نمود. قانون ممنوعیت به کارگیری اسامی، عناوین و اصطلاحات بیگانه که در تاریخ ۲۸/ ۰۹/ ۱۳۷۵‬ به تصویب مجلس شورای اسلامی و بخشنامه اجرائی آن در ۱۹/ ۰۲/ ۷۸‬ به تصویب رسید، صریحاً از سازمان ها، نهادها و شرکت ها خواسته است که از به کار بردن کلمات و واژه های بیگانه، شامل دولتی و غیردولتی، در نام شرکت ها و بر روی کلیه تولیدات داخلی و جز آنها، اجتناب کنند. فرهنگستان نیز جهت بررسی مشکلات اجرائی این قانون جلسات گوناگونی برگزار کرد و مجدداً در روز دوشنبه ۱۳/۴/۱۳۹۰، در فرهنگستان زبان و ادب فارسی جلسه ای با حضور نمایندگان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، پلیس نظارت بر اماکن عمومی ناجا، سازمان زیباسازی شهرداری، اداره ثبت شرکت ها و مالکیت صنعتی و علایم تجاری، صداوسیما، و رییس فرهنگستان زبان و ادب فارسی تشکیل داد.

*پس همه بصورت قانونی مکلف به رعایت این رسم الخط هستند.

به پشتوانه این قانون، در سال ۱۳۸۵، رئیس جمهور وقت، با صدور بخشنامه ای روزنامه های ایران را در کنار نهادهای دولتی به رعایت مصوبات فرهنگستان زبان و ادب فارسی موظف کرد. وی در این بخشنامه دولت را موظف کرد «دستور خط فارسی» و معادل های فارسی مصوب فرهنگستان را در تمام «اسناد و مکاتبات رسمی و کتب درسی و نیز روزنامه ها و دیگر انتشاراتی که با اعتبارات مربوط به نظام و یا یارانه های دولتی منتشر می شوند» اجرا نماید. متن کامل آن بخشنامه چنین بود:
زبان فارسی، حامل فرهنگ و تمدن اسلامی و ایرانی است. متون فارسی سرشار از ارزش های متعالی انسانی، اخلاق، سلوک و منش جوانمردانه، مهر و عاطفه، حکمت و تعالی، عرفان و توحید، امید و استقامت، صراحت و تلمیح، و در یک کلام، روح تاریخی ملت عزیز و شریف ایران است. این نقطه پیوند تاریخی و پیوستگی هویتی را باید پاس داشت و ترویج نمود و از چشمه سار این فرهنگ و ادب، تشنگان حقیقت و عدالت، توحید و عرفان، زیبایی و عشق را در همه جهان سیراب نمود.
با تاکید بر این که این تکلیف بزرگ بر عهده همه مراکز فرهنگی و دانشگاهی کشور است، مسؤلان اجرائی نیز باید ضمن توجه به روح این فرهنگ از رسم آن، که خط و زبان رسمی کشور است، در همه نوشته ها و گفتارها حفاظت و پاسداری نمایند. به این جهت، بر اساس اصل پانزدهم قانون اساسی و نیز تکلیفی که اساسنامه فرهنگستان زبان و ادب فارسی در حفظ قوت و اصالت زبان فارسی و رواج و گسترش حوزه و قلمرو آن در داخل و خارج کشور بر عهده دارد، دولت را موظف می نماید:
۱. دستور خط فارسی را که از طرف این فرهنگستان ابلاغ می شود در همه اسناد و مکاتبات رسمی و کتب درسی و نیز روزنامه ها و دیگر انتشاراتی که با اعتبارات مربوط به نظام و یا یارانه های دولتی منتشر می شوند اجرا نموده و از روش یکسانی در نگارش خط فارسی استفاده نمایند.
۲. معادل هایی را که فرهنگستان بجای واژه های بیگانه ابلاغ می نماید در گفتار و نوشتار به کار گیرند.
۳. دستگاه های مربوط بر اجرای دقیق این ضوابط در جامعه نظارت نموده و از تمامی روش های فرهنگی برای آموزش، ترویج و تشویق و تشویق عموم مردم نسبت به کاربرد صحیح خط و زبان فارسی بهره گیرند.
۴. نتایج اقدامات وزارتخانه ها و سازمان ها و موسسات دولتی را به این جانب گزارش دهند.
ملاحظه می کنید که هم قانون و هم بخشنامه های دولتی دست کم تمامی نهادهای دولتی و رسانه هایی را که از یارانه های دولتی بهره می برند موظف به رعایت مصوبات فرهنگستان زبان و ادب فارسی، همچون دستور خط فارسی کرده اند، اما متاسفانه در مرحله اجرا ضمانت و پشتوانه ای برای اجرای این مصوبات بصورت مطلوب وجود نداشته است و بعضاً شاهد ناهماهنگی هایی در این مورد بوده ایم. درواقع، ازآنجاکه دستور خط به تأیید رییس عالی مجموعه فرهنگستان های جمهوری اسلامی می رسد پیروی از آن در همه متون رسمی و اداری، آموزشی و رسانه ای الزامی، و به تبع آن، رعایت دستور خط مصوب فرهنگستان همواره الزامی است.

*رسانه های نوین و رسانه های اجتماعی فرصت هستند یا تهدید؟ این را با عنایت به غلط های املایی و شیوه های غریب نوشتاری اینروزها خصوصاً در مورد جوان ترها میپرسم.

مسئله رسم الخط در رسانه های نوین و فضای مجازی به شدت با پدیده گفتاری نویسی و زبان گفتار گره خورده است. از چندین سال پیش استادانی چون احمد سمیعی (گیلانی) و استاد ابوالحسن نجفی، هر دو از اعضاء پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی، انتقاداتی را در رابطه با به کار بردن زبان گفتاری در نوشتار و در کلام مجریان رسانه های رسمی طرح کرده بودند و آنرا به صورتی تهدید مقابل زبان فارسی می دانستند. فی المثل شادروان استاد نجفی نسبت به استفاده از زبان گفتاری در نوشتار خیلی حساس بود و خود نیز تا آنجا که امکان داشت از زبان گفتار در داستان نویسی و ترجمه رمان پرهیز می کرد، مگر وقتی که ضرورتی جهت استفاده از این زبان پیش می آمد.
در سالهای اخیر، با گسترش رسانه های اجتماعی و افزایش کاربران آنها، و به تبع آن، افزایش محتوای تولیدشده در این فضاها، زبان گفتاری با سرعت و اثرگذاری بیشتری نسبت به گذشته موجب بروز پدیده های نوینی در رسم الخط فارسی شده است. فرهنگستان زبان و ادب فارسی با پذیرش این مورد بعنوان یک حقیقت و درک این که نمی توان با این پدیده بصورت قهری رو به رو شد و برخورد سلبی با آن چاره ساز نیست، بر آن شد که برای این پدیده حد و مرزی تعیین کند و همان گونه که قبل تر برای رسم الخط رسمی فارسی دستور خطی تهیه کرده بود، برای این نوع رسم الخط نیز دستور خطی تحت عنوان دستور خط فارسی گفتاری تهیه نماید.
دکتر حداد عادل، رییس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در سخنرانی ای در همین زمینه به وظیفه فرهنگستان در این عرصه چنین اشاره کردند: «فرهنگستان، بعنوان دستگاهی که مسئولیت امور حاکمیتی خط و زبان فارسی را بر عهده دارد، مسئول است که برای این مساله چاره عرضه نماید. ما به جهت اینکه چاره ای واقع بینانه پیدا نماییم و شتاب زده عمل نکنیم، محتاج هم فکری هستیم. ما به دنبال این هستیم که همان گونه که سی سال پیش و در شروع تأسیس فرهنگستان دستور خط فارسی را، بعنوان معیاری برای رسم الخط، تدوین و عرضه کردیم دستور خط فارسی گفتاری یا شکسته را هم تدوین نماییم و به تصویب برسانیم تا در کشور همه به آن مراجعه نمایند. برای دستیافتن به اصول و قواعدی درباب نثر گفتاری، در گام نخست محتاج آن هستیم تا «زبان گفتاری معیار» را بشناسیم و آنرا تثبیت نماییم. برگزاری همایش هایی از نوع «همایش زبان و خط فارسی گفتاری» نمونه ای از سیاستها و شیوه برخورد فرهنگستان با این پدیده است.»
در فرهنگستان زبان و ادب فارسی این وظیفه بر عهده کارشناسان گروه زبان و کامپیوتر فرهنگستان قرار گرفته و هم اینک این گروه، بعد از ارایه نسخه اولیه «دستور خط فارسی گفتاری» و گرفتن بازخوردهای کارشناسان و دوست داران و اهل فن، و همینطور برگزاری همایش زبان و خط فارسی گفتاری، درحال برگزاری جلساتی برای تدوین و تصویب نسخه نهائی دستور خط فارسی گفتاری است.

*آیا میتوان از رسانه های نوین برای تمرین درست نویسی استفاده کرد؟ چطور؟ رویکرد فرهنگستان چیست؟

اصولاً تبلیغ ازطریق رسانه ها یکی از مؤثرترین روش هایی است که در هر حوزه ای میتوان از آن بهره برد. رسم الخط فارسی نیز پدیده ای دیداری است و چشم مخاطبان به اصطلاح به آن عادت می کند؛ بنابراین، میتوان از قابلیت های رسانه برای تثبیت و نرمال سازی آن در دیده و سپس ذهن مخاطبان بهره فراوان برد. در فرهنگستان زبان و ادب فارسی از سال ها پیش با تأسیس دفتری تحت عنوان «ارتباط با صداوسیما» به این مورد توجه ویژه شد. لیست کارهای این دفتر و بعد از آن کوشش های مختلف روابط عمومی فرهنگستان در ایجاد ارتباط با بخش های مختلف صداوسیما و حفظ این ارتباط خیلی طولانی است و از ارایه پیشنهاد برای زیرنویس های تبلیغاتی و نوع نوشتار به کاررفته در برنامه های مختلف این سازمان، تا برنامه سازی های کوتاه و بلند در حوزه های مختلف زبان فارسی، همچون رسم الخط را شامل می شده است.

منبع: طب اصیل