هیجانات، تاب آوری و سرمایه روان شناختی کلیدهای سالمندی سالم

به گزارش طب اصیل، اصفهان دانشیار گروه روان شناسی سلامت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان با تکیه بر نقش هیجانات، تاب آوری و سرمایه روان شناختی در سلامت روان سالمندان اظهار داشت: هیجانات مثبت با تقویت سیستم ایمنی، بهبود عملکرد شناختی و افزایش امید و خوش بینی می توانند فرآیند پیری را به تأخیر بیندازند، در صورتیکه هیجانات منفی، با تضعیف سلامت روان و جسم، زمینه ساز پیری زودرس و احساس ناتوانی در دوران سالمندی می شوند.
امرالله ابراهیمی در گفتگو با ایسنا اظهار نمود: مفهوم هیجان از مؤلفه های مختلفی چون شناخت، احساس و هیجان تشکیل شده است و هیجانات چنان نقش مهمی دارند که می توانند نحوه نگرش و نگاه انسان به زندگی را تغییر دهند. زمانی که فرد خلق افسرده یا غمگین دارد افکاری چون ناامیدی، یأس و احساس شکست به ذهن او هجوم می آورد و حافظه نیز تمایل می یابد که بیشتر به رویدادهای منفی زندگی رجوع کند. بنابراین، آینده تیره و تار به نظر می آید. چنین فردی نسبت به خود، دیگران و آینده نگرشی منفی پیدا می کند، خویش را ضعیف و تحقیرشده می بیند و احساس می کند که کسی به او توجه ندارد یا از او حمایتی نمی شود.
وی ادامه داد: در مقابل، هیجانات مثبت همچون شادی، شعف و احساس رضایت سبب می شوند فرد تفکرات مثبت تری داشته باشد، نسبت به خود و زندگی احساس رضایت کند و با نگاهی امیدوارانه به جامعه و آینده بنگرد. درمورد گذشته زندگی خود احساس رضایت کند و با نگاهی امیدوارانه به جامعه و آینده بنگرد. در گذشته تصور می شد تنها نوع تفکر است که هیجان را شکل می دهد، اما امروزه مشخص شده است که هیجان نیز می تواند بر نوع تفکر تأثیر بگذارد.
دانشیار گروه روان شناسی سلامت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان افزود: در بحث نقش هیجانات در سلامت روان و فرآیند پیری باید گفت وقتی فرد هیجانات منفی مانند اضطراب، افسردگی، استرس یا تنش را تجربه می کند و احساس ناخوشی دارد، یکی از الزامات اساسی برای بهبود حال عمومی، ارتقاء سطح سواد هیجانی است. به اصطلاح باید بتوانیم هیجانات خویش را بشناسیم، برایشان نام بگذاریم و به درستی آنها را بیان نماییم. این مهارت موجب می شود بتوانیم هیجانات مثبت تری را تجربه و هیجانات منفی را بهتر مدیریت نماییم.
ابراهیمی با استناد به پژوهش های انجام شده اظهار داشت: هیجانات مثبتی چون شادی، خوش بینی، امید و رضایت سبب می شوند سیستم ایمنی بدن عملکرد بهتری داشته باشد. مطالعات گوناگون در مدلهای انسانی و حیوانی، این مساله را تأیید کرده اند. در مقابل، هیجانات منفی مانند استرس و افسردگی سبب تضعیف سیستم ایمنی می شوند و افراد در معرض مبتلاشدن به بیماری هایی چون دیابت، فشار خون و حتی سرماخوردگی بیشتر قرار می گیرند.
وی ادامه داد: اشخاصی که گرفتار افسردگی یا هیجانات منفی هستند به صورت معمول از ضعف حافظه، کاهش تمرکز و کندی پردازش اطلاعات شکایت دارند، در صورتیکه این علائم به صورت قطعی به مدلول مبتلاشدن به آلزایمر نیست، بلکه ناشی از تأثیر هیجانات منفی بر عملکرد شناختی است.
دانشیار گروه روان شناسی سلامت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان افزود: هیجانات منفی با تضعیف سیستم ایمنی بصورت مستقیم سبب تشدید فرآیند پیری، اختلال شناختی(دمانس) یا آلزایمر نیست، بلکه ناشی از تأثیر هیجانات منفی بر عملکرد شناختی است.
ابراهیمی اظهار داشت: هیجانات منفی با تضعیف سیستم ایمنی به صورت غیرمستقیم بوسیله کاهش تمرکز، ناتوانی در حل مساله و کاهش بازسازی سلول ها به پیری زودرس و احساس ناخوشی در فرد دامن می زنند. در مقابل، افراد خوش بین و مثبت نگر، حتی در صورت وجود زمینه ژنتیکی بیماری ها دیرتر گرفتار آنها می شوند و سالمندی سالم تری را تجربه می کنند.
وی ادامه داد: تحقیقات به وضوح نشان میدهد که هیجانات منفی سبب بروز پیری زودرس می شوند و سن بیولوژیکی فرد را از سن شناسنامه ای بالاتر می برند. در مقابل، هیجانات مثبت می توانند فرآیند پیری و ناتوانی را به تأخیر اندازند، بدین سبب سفارش می شود افراد با ارتقاء سواد هیجانی، آموزش مهارت های مدیریت هیجان، تمرینات ذهنی و اصلاح سبک زندگی، شرایط ضروری جهت تجربه سالمندی سالم و دیررس را فراهم نمایند.

تاب آوری؛ ستون اصلی سرمایه روان شناختی و سلامت روان
دانشیار گروه روان شناسی سلامت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان اظهار نمود: تاب آوری یکی از ابعاد مهم و مؤلفه های اصلی سرمایه روان شناختی است. در روان شناسی مثبت نگر، مفهومی به نام سرمایه روان شناختی مطرح شده که همان گونه که انسان برای حیات و بقا به سرمایه مادی نیاز دارد، برای سلامت روان نیز به سرمایه روان شناختی وابسته است. هر چه این سرمایه در انسان قوی تر و مستحکم تر باشد به تبع آن سلامت روان نیز بهتر تامین می شود.
ابراهیمی اشاره کرد: مؤلفه های سرمایه روان شناختی شامل امید، خوش بینی، احساس خودکارآمدی و تاب آوری است. این مؤلفه به مفهوم توانایی روانی در برخورد با مشکلات و عبور از شرایط دشوار است بگونه ای که فرد احساس کند از پس مشکلات برمی آید و می تواند در مقابل رویدادهای زندگی مقاومت کند.
وی با اشاره به اجزای اصلی سرمایه روان شناختی اضافه کرد: تاب آوری نوعی انعطاف پذیری روان شناختی است. یعنی فرد زمانی که با یک حادثه یا بحران مواجه می شود، همچون دوران میانسالی یا سالمندی بتواند سلامت روان و جسم خویش را حفظ کند و بعد از مدتی به حالت تعادل قبلی بازگردد. در صورت داشتن تاب آوری بالا، شخص می تواند با استفاده از منابع روانی و شیوه های رویارویی با استرس، سلامت خویش را بازیابد. در مقابل، کسانیکه از تاب آوری کمتری برخوردار می باشند در برخورد با حوادث دوران سالمندی مانند شکستگی، افتادن یا بیماری امکان دارد گرفتار افت شدید روحی یا حتی دستاوردهای جسمانی جبران ناپذیر شوند، اما فردی که از ظرفیت تاب آوری برخوردار است، حتی در سخت ترین شرایط هم می تواند روند بهبودی را بپیماید و از پس چالش ها برآید.
دانشیار گروه روان شناسی سلامت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان اشاره کرد: در هر مرحله از رشد، انسان با مجموعه ای از چالش ها و حوادث خاص مواجه می شود، به صورت مثال در دوران میانسالی و سالمندی فرد احساس می کند دیگر آن چابکی و سرعت تفکر دوران جوانی را ندارد، اما اگر تاب آوری در او تقویت شده باشد، می تواند با آموزش های روان شناختی، مطالعه یا شرکت در جلسات تراپی، سلامت روان خویش را در مقابل این تغییرات حفظ کند.
ابراهیمی تاکید کرد: در حقیقت، آن چه تعیین می کند ما تا چه اندازه سالمند یا به اصطلاح ضدپیر باشیم، فقط گذر زمان نیست، بلکه به میزان سرمایه روان شناختی ما برمی گردد. اشخاصی هستند که امکان دارد حافظه شان ضعیف تر شده باشد، اما خردمندی و عقل گرایی آنها بالا رفته است، رفتارهای تکانشی کمتری دارند و بنابراین بهتر می توانند سلامت خویش را حفظ کنند.

تاب آوری روان شناختی؛ سپر محافظ سالمندان در مقابل لطمه ها
وی ادامه داد: تاب آوری روان شناختی به عنوان یکی از مؤلفه های اساسی سرمایه روان شناختی، در تمامی مراحل سالمندی می تواند نقش ضربه گیر ایفا کند و از فرد در مقابل فشارها و لطمه های این دوران محافظت نماید.
دانشیار گروه روان شناسی سلامت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان تشریح کرد: شواهد علمی نشان می دهند که وجود امید و انسجام شخصیتی و تفکر خوش بینانه، خصوصاً در سالمندان تأثیرات شگرفی بر دستاوردهای سلامتی دارد. بگونه ای که مشاهده شده است افراد دارای امید بالا حتی از پس بیماری های خطرناکی چون سرطان برمی آیند.
ابراهیمی با اشاره به نتایج نگران کننده در مورد بدبینی اشاره کرد: در مقابل، اشخاصی که بدون امید و خوش بینی کافی بوده و بدبین هستند، حتی بعد از انجام اعمال جراحی، نرخ بقای پایین تری دارند. به عنوان مثال در مطالعات در ارتباط با پیوند کلیه، دیده شده است احتمال پس زدگی(ریجکت شدن) پیوند در افراد بدبین، بیش از کسانی است که قبل از عمل، سطح بالایی از امید و خوش بینی را گزارش کرده اند.
وی با اشاره به مداخلات روان شناختی اظهار داشت: تحقیقاتی روی افراد گرفتار افسردگی و مشکلات مزمن جسمی انجام که در آنها از مداخلات روان شناختی مبتنی بر روان شناسی مثبت نگر استفاده شد. روانشناس مثبت نگر روی هر چهار مؤلفه اصلی شامل امید، خوش بینی، خودکارآمدی و تاب آوری کار می کند. نتایج نشان داد اشخاصی که بعد از این جلسات درمانی، میزان خوش بینی و امیدشان بالا رفته بود و به این باور رسیده بودند که حوادث ناگوار گذرا هستند و می توانند به حالت طبیعی بازگردند، در برخورد با بیماری ها عملکرد بهتری داشتند.
دانشیار گروه روان شناسی سلامت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان تاکید کرد: این افراد نه تنها در کارآزمایی های بالینی، بلکه در برخورد با درد و احساس ناتوانی نیز وضعیت بهتری داشتند. این تجربیات ثابت کرده است که تقویت خوش بینی و امید، خصوصاً در دوران سالمندی، سلامت فرد را بشکل شایان توجهی حفظ می نماید تا جایی که حتی در عملکرد سیستم ایمنی نیز تفاوت معناداری میان افراد خوش بین و بدبین دیده شده است. به این دلیل، با توجه به این که این توضیحات برای عموم ارایه می شود، ضروری است بر اهمیت این جنبه های روان شناختی تاکید شود.
ابراهیمی افزود: فقط مسایل روان شناختی در رویارویی با بیماری ها تعیین کننده نیستند و عوامل دیگری نیز نقش محوری دارند. باید توجه داشت که در دوران سالمندی و مواجهه با بیماری ها تفاوت های فردی نیز عاملی حیاتی در این فرآیند محسوب می شوند. تفاوت های ژنتیکی، ساختار بدنی اولیه و حتی خلق وخوی ذاتی افراد، دراین میان نقش آفرین است. این عوامل هم از نظر بیولوژیکی و هم در نحوه ایجاد سبک زندگی تأثیرگذارند.
وی اظهار داشت: سبک زندگی هر فرد که درصدهای متفاوتی در افراد مشاهده می شود، بخش عمده ای از رویارویی با بیماری ها و دردهای دوران سالمندی را شکل می دهد. یک سبک زندگی سالم شامل عادت های بدنی مناسب، تغذیه کافی و صحیح، برنامه های کاستن استرس بوسیله تفریح و استراحت و ابعاد معنوی و عبادت است. تمامی این موارد عاملی برای تاب آوری در مقابل چالش های جسمانی محسوب می شوند.
دانشیار گروه روان شناسی سلامت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان اضافه کرد: نکته مهم این است که سبک زندگی باید متناسب با وضعیت بدنی، سن، و جنسیت افراد باشد و قابلیت انعطاف و اصلاح پذیری داشته باشد، همینطور تفویض برخی مسئولیت ها به دیگران در این دوران لازمست، برای اینکه فرد امکان دارد نتواند همان انتظاراتی را که از خود در دوران جوانی داشته در مدیریت روزمره و زندگی خود اعمال نماید.
ابراهیمی افزود: در نهایت مجموعه ای از عوامل دست به دست هم می دهند تا ما بسمت سالمندی سالم حرکت نماییم یا در معرض سالمندی همراه با بیماری و ناتوانی قرار گیریم. این عوامل شامل مسایل روان شناختی مانند تاب آوری، خوش بینی و شیوه های رویارویی با استرس و تفاوت های فردی در پتانسیلهای جسمی است. این ترکیب است که مسیر کلی دوران کهولت را رقم می زند.
وی اظهارکرد: خیلی از شیوه ها و مداخلات روان درمانیِ رایج، در صورت تعدیل و متناسب سازی با شرایط سالمندان می توانند خیلی مؤثر باشند. این تعدیل باید با درنظر گرفتن سن، جنسیت، سطح تحصیلات و مهم تر از تمام میزان کارکردهای شناختی فرد صورت گیرد.

سالمندی فعال با تقویت امید و مشارکت اجتماعی
دانشیار گروه روان شناسی سلامت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان با محوریت روان درمانی در برخورد با چالش های سالمندی اضافه کرد: یکی از مؤثرترین شیوه هایی که می تواند به سالمندان در رویارویی با مسائلی نظیر فقدان عزیزان، تنهایی، یا تغییر نقش های اساسی بعد از بازنشستگی کمک نماید روان درمانی مبتنی بر روان شناسی مثبت است. این رویکرد که به آن(Positive Psychology Capital) گفته می شود بر تقویت قابلیتها و خصوصیت های مثبت فرد تمرکز دارد.
ابراهیمی افزود: روان درمانی مبتنی بر روان شناسی مثبت شامل تقویت امید، خوش بینی، ظرفیت بخشودگی، همینطور پرورش قدرشناسی و شکرگزاری است، علاوه بر این، تشویق به خدمت به هم نوع، مشاوره دهی به نیازمندان و شرکت در فعالیتهای داوطلبانه و جمعی با برنامه ریزی درست، می تواند رشد ذهنی و باروری شناختی فرد را در این دوران ضمانت کند و از انزوا جلوگیری کند.
وی افزود: در کنار روان درمانی مبتنی بر روان شناسی مثبت، درمان بر پایه پذیرش و تعهد(ACT) نیز ابزاری قدرتمند برای سازگاری با فرآیند سالمندی است. این درمان به افراد می آموزد که چه طور کمبودها، ناتوانی ها و تغییرات ناگزیر زندگی را به عنوان فرایندی طبیعی از رشد انسان قبول کنند. این پذیرش به مفهوم تسلیم شدن در مقابل بلایا نیست، بلکه به مفهوم پذیرش حقیقت کنونی و تمرکز بر این نکته است که در دوران سالمندی نیز چه کارهای ارزشمندی میتوان انجام داد و سختی ها را با این دیدگاه متحمل شد.
دانشیار گروه روان شناسی سلامت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان بیان نمود: درمان های شناختی-رفتاری (CBT) نیز برای سالمندان تعدیل شده اند و می توانند در اصلاح نگرش ها و برداشت های فرد از زندگی و آینده خیلی کارساز باشند. به عنوان نمونه، اصلاح دیدگاه نسبت به استقلال فرزندان و جدایی آنها از محیط اصلی خانواده می تواند از رنج های ذهنی افراد کاهش دهد و آنها را بسمت نگرشی واقع بینانه تر و در نهایت سلامت روان سوق دهد.
ابراهیمی اضافه کرد: با وجود تلاش ها برای جوان سازی جمعیت، امکان دارد انتظارات مورد نظر محقق نشود و ما با انبوهی از سالمندان مواجه شویم، بدین سبب باید از همین امروز تدابیری اتخاذ نماییم تا این فرآیند به یک چالش مدیریت پذیر تبدیل گردد تا یک بحران فراگیر. این امر مستلزم آن است که در رشته های تخصصی دانشگاهی، دوره هایی برای سبک زندگی سالمندی تعریف و آموزش های لازم به عموم ارایه شود.

نقش زیرساخت های اجتماعی و آموزشی در سلامت روان سالمندان
وی در مورد ایجاد زیرساخت ها اظهار داشت: اگر مقرر است خانه های سالمندی تأسیس شود، این مراکز باید با تعامل خیلی نزدیکی با خانواده ها همراه باشند به گونه ای که ارتباط روزانه حتی رفت و بازگشت روزانه حفظ شود، همینطور آموزش برنامه های متنوع دیجیتالی برای این گروه سنی حیاتیست تا بتوانند روابط اجتماعی خویش را با همسالان و اقوام حداقل بصورت دیجیتالی حفظ کنند.
دانشیار گروه روان شناسی سلامت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان تاکید کرد: مسایل اقتصادی و محل سکونت در دوران سالمندی باید از همین حالا مورد توجه قرار گیرد. مهم تر از آن خود این افراد باید آموزش های روان شناختی لازم را ببینند تا آمادگی ضروری جهت آن دوران را کسب کنند. ما اغلب در مقابل سالمندی و پیری گرفتار انکار می شویم و شرایط فعلی را دلیل بر نبود احتیاج به برنامه ریزی می دانیم در صورتیکه باید از حال آماده شویم که اگر شرایط سختی به وجود آمد بتوانیم با موفقیت از آن عبور نماییم.
ابراهیمی تشریح کرد: ما نیازمند آینده پژوهی دقیق هستیم تا روند رشد جمعیت و پیچ سالمندی را مشاهده نماییم و پیش از رسیدن به مرحله بحرانی، آموزش های روان شناختی و سبک زندگی را گسترش دهیم. یکی از عوامل کشنده در سالمندی تنهایی است. روان شناسی مثبت و سبک زندگی مبتنی بر آن، تکنیک هایی برای غلبه بر این احساس ارائه می کند. یکی از مؤثرترین روش ها، مقابله دینی و معنوی است. به این معنا که باید بستری فراهم گردد تا افراد بتوانند حیات خویش را باارزش بدانند و ما باید امکانات و آموزش هایی برای رشد معنوی آنها درنظر بگیریم.
وی اظهار داشت: مباحث روان شناسی، مانند هیجانات، طرز تفکر و شناخت ها، نمی توانند بدون مبنای نورونی درنظر گرفته شوند. این دو حوزه بشدت با هم پیوند دارند. امروزه در مباحث آموزش، شواهدی وجود دارد که نشان میدهد تمرین های ذهنی و شناختی می توانند سبب نوروپلاستیسیتی(Neuroplasticity) شوند. به مدلول فعال شدن یا حتی به وجود آمدن نورون های جدید. این دیدگاه سنتی که می گفت مغز بعد از جوانی دیگر بازسازی نمی گردد، امروزه با چالش های جدی روبه رو شده است.
دانشیار گروه روان شناسی سلامت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان اشاره کرد: حتی سلول های بدنی نیز بعد از طی یک دوره سخت بیماری، می توانند باردیگر از لحاظ روان شناختی سالم تر، شاداب تر و امیدوارتر شوند و سیستم های بدنی مورد بازسازی قرار گیرند. رشته ای که امروزه در این تقاطع کار می کند، عصب شناختی روان(Neuropsychology) است که بررسی می کند مداخلات روان شناختی چه طور بر آناتومی و فیزیولوژی مغز اثر می گذارند.
ابراهیمی بیان نمود: ما نیازمند تدوین بسته های جامع برای دوران سالمندی هستیم که مؤلفه های مختلفی را در برگیرد مؤلفه های روان شناختی، توانبخشی شناختی و مولفه های اجتماعی. افراد باید در این نوبت احساس کنند که نظام، دولت، سیستم بهداشت و درمان، سازمان نظام روانشناسی و سایر سیستم های خدمت رسان در پشت آنها قرار دارند و احساس حمایت اجتماعی دریافت می کنند.
وی تاکید کرد: توسعه حمایت های اجتماعی همچون حمایت های فامیلی که در فرهنگ ما ریشه دارد در کنار حمایت ها رسمی سیستمی می تواند به افراد کمک نماید که با افزایش احساس مثبت حمایت اجتماعی بر احساس تنهایی در دوران سالمندی غلبه کنند، همینطور باید شرایطی فراهم گردد تا رشد معنوی افراد تسهیل شده و آنها ارزش حیات خویش را در هر شرایطی درک کنند.

به طور خلاصه، در گذشته تصور می شد تنها نوع تفکر است که هیجان را شکل می دهد، اما امروزه مشخص شده است که هیجان هم می تواند بر نوع تفکر تاثیر بگذارد. نقش زیرساخت های اجتماعی و آموزشی در سلامت روان سالمندان وی در مورد ایجاد زیرساخت ها گفت: اگر قرار است خانه های سالمندی تأسیس شود، این مراکز باید با تعامل خیلی نزدیکی با خانواده ها همراه باشند به شکلی که ارتباط روزانه حتی رفت و بازگشت روزانه حفظ شود، همچنین آموزش برنامه های متنوع دیجیتالی برای این گروه سنی حیاتیست تا بتوانند روابط اجتماعی خود را با همسالان و اقوام حداقل به صورت دیجیتالی حفظ کنند. وی اشاره کرد: توسعه حمایت های اجتماعی همچون حمایت های فامیلی که در فرهنگ ما ریشه دارد در کنار حمایت ها رسمی سیستمی می تواند به افراد کمک کند که با افزایش احساس مثبت حمایت اجتماعی بر احساس تنهایی در دوران سالمندی غلبه کنند، همچنین باید شرایطی فراهم شود تا رشد معنوی افراد تسهیل شده و آنها ارزش حیات خود را در هر شرایطی درک کنند.

منبع: طب اصیل