مصرف آنتی بیوتیک در ایران فاصله نگران کننده با اروپا و آمارهایی که از یک روند صعودی خبر می دهند
الهه جعفرزاده: گرایش فزاینده مصرف آنتی بیوتیک در ایران موضوع جدیدی نیست. یک مطالعه مبتنی بر داده های عمده فروشی دارویی کشور نشان داده است که مصرف آنتی بیوتیک های سیستمیک از ۳۳.۶ دوز تعریف شده روزانه به ازای هر هزار نفر در سال ۲۰۰۰ به ۶۰ دوز در سال ۲۰۱۶ رسیده است؛ یعنی در این بازه ۱۶ ساله تقریبا دو برابر شده است.
پژوهش دیگری که الگوی مصرف را تا سال ۲۰۱۹ بررسی کرده، از افزایش چشم گیر سهم آنتی بیوتیک های گروه «واچ» خبر می دهد؛ داروهایی که به سبب خطر بالاتر ایجاد مقاومت میکروبی، باید با احتیاط بیشتری تجویز شوند. سهم این گروه از کل مصرف آنتی بیوتیک در ایران از ۷.۳ درصد در سال ۲۰۰۰ به ۴۴.۶ درصد در سال ۲۰۱۹ رسیده است.
این روند در آمارهای جدیدتر نیز دیده می شود. برمبنای داده های سازمان غذا و داروی ایران که در یک مقاله علمی پخش شده در سال ۲۰۲۶ نقل شده، میزان مصرف آنتی بیوتیک از ۵۱.۶ دوز روزانه به ازای هر هزار نفر در سال ۲۰۲۰ به ۶۷.۴ دوز در سال ۲۰۲۲ بالا رفته است. سهم آنتی بیوتیک های گروه واچ نیز در همین دوره از ۴۹.۴ به ۵۳.۱ درصد رسیده است.
۸۰ تا ۱۰۰ تن مصرف سالانه آنتی بیوتیک در ایران؟ / مقایسه ای بدون شاخص روشن
مینو محرز در نشست خبری چهارمین کنگره علمی مقاومت میکروبی و مدیریت مصرف آنتی بیوتیک، مصرف سالانه این داروها در ایران را ۸۰ تا ۱۰۰ تن اعلام و آنرا با حدود ۸ تن در آلمان مقایسه کرده است. بااین حال، منبع محاسبه، نوع داروهای لحاظ شده و دامنه این آمار (مصرف انسانی یا سایر بخش ها) معلوم نیست.
مقایسه کشورها برمبنای وزن دارو، بدون روشن بودن روش محاسبه، می تواند گمراه کننده باشد؛ چونکه وزن ماده مؤثره با وزن کل فرآورده دارویی متفاوت است. به همین دلیل، سازمان جهانی بهداشت برای مقایسه استاندارد کشورها از شاخص «دوز تعریف شده روزانه به ازای هر هزار نفر» بهره می گیرد.
بر اساس این شاخص، مصرف آنتی بیوتیک در ایران در سال ۲۰۲۲ به ۶۷.۷ رسید؛ بالاتر از سه برابر میانه ۱۸.۳ در بین ۶۰ کشور و منطقه گزارش دهنده به سازمان جهانی بهداشت. این رقم در اتحادیه اروپا در همان سال ۱۹.۴ بود. میانگین اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۴ به ۲۰.۳ رسید و آلمان نیز در همین سال مصرف ۱۳.۸ دوز روزانه به ازای هر هزار نفر را ثبت نمود.
ایران در صدر فهرست سازمان جهانی بهداشت؛ رتبه جهانی تا کجا قابل تایید است؟
قباد مرادی، رئیس مرکز مدیریت بیماریهای واگیر وزارت بهداشت، بتازگی در یک برنامه تلویزیونی گفته است که شاخص مصرف آنتی بیوتیک در ایران بالاتر از ۵۰ است، در صورتیکه میانگین جهانی حدود ۲۰ تا ۲۲ برآورد می شود. او همین طور ایران را در سال قبل در بین دو تا سه کشور نخست مصرف کننده آنتی بیوتیک در جهان قرار داده است.
داده های سازمان جهانی بهداشت، بخش مهمی از این نگرانی را تأیید می کند. در گزارش سامانه جهانی پایش مقاومت میکروبی و مصرف آنتی بیوتیک (GLASS) که در آوریل ۲۰۲۵ انتشار یافت، ایران با ثبت ۶۷.۷ دوز روزانه به ازای هر هزار نفر، بالاترین میزان مصرف را در بین ۶۰ کشور، منطقه و قلمرو گزارش دهنده در سال ۲۰۲۲ داشته است.
با این حال، این گزارش به تنهایی برای تعیین رتبه قطعی ایران در بین تمام کشورهای جهان کافی نیست؛ چونکه داده های آن فقط کشورهایی را پوشش می دهد که اطلاعات مصرف خودرا به این سامانه عرضه کرده اند.
بنابراین میتوان گفت ایران در داده های سال ۲۰۲۲ سازمان جهانی بهداشت بالاترین میزان مصرف را در بین مشارکت کنندگان داشته، اما تعبیر «رتبه اول جهان» یا «جزو سه کشور نخست جهان» بدون قید و توضیح در رابطه با دامنه داده ها دقیق نیست. نکته دیگر این که رقم ۱۸.۳ در گزارش سازمان جهانی بهداشت «میانه» مصرف ۶۰ کشور است، نه میانگین حسابی همه کشورهای جهان.
مقایسه شاخص مصرف آنتی بیوتیک
کشور/ منطقه
سال داده
DDD در هر هزار نفر در روز
ایران
۶۷.۷
اتحادیه اروپا
۱۹.۴
اتحادیه اروپا
۲۰.۳
آلمان
۱۳.۸
میانه مصرف در ۶۰ کشور گزارش دهنده
۱۸.۳
منابع: سازمان جهانی بهداشت، ECDC و مؤسسه رابرت کخ آلمان.
این ارقام شاخص مصرف انسانی هستند و مقایسه آنها با مصرف آنتی بیوتیک در دام و طیور موضوع جداگانه ای است.
تشدید مقاومت میکروبی، پیامد مصرف بی رویه
افزایش مصرف آنتی بیوتیک فقط به مفهوم استفاده بیش از دارو نیست؛ مصرف غیرضروری یا نامناسب می تواند به باکتری ها فرصت دهد در مقابل داروها مقاوم شوند و درمان عفونت ها را دشوارتر کنند. سازمان جهانی بهداشت نیز بر کنترل مصرف آنتی بیوتیک های گروه «واچ» تاکید دارد؛ داروهایی که مصرف بی رویه آنها در افزایش مقاومت میکروبی نقش مهمی دارد.
مرادی همین طور به نقش دامداری، مرغداری و محیط زیست در این مسئله اشاره نموده است. کنترل مقاومت میکروبی به مصرف دارو در درمان انسانی محدود نیست و مصرف آنتی بیوتیک در دام و طیور و نتایج زیست محیطی آن نیز باید پایش شود.
در مجموع، داده های سازمان جهانی بهداشت و پژوهش های پخش شده نشان می دهند مصرف آنتی بیوتیک در ایران بالاست و در سالیان اخیر افزایش داشته است؛ بطوریکه شاخص مصرف کشور در سال ۲۰۲۲ بالاتر از سه برابر میانگین اتحادیه اروپا بوده است.
منبع: tebeasil.ir

