تغییر فصل با هورمون های ما چه می کند؟

الهه جعفرزاده: با طولانی تر شدن روزها، افزایش نور خورشید و تغییر الگوی خواب و فعالیت، بدن انسان هم وارد نوعی «بازتنظیمی فصلی» می شود؛ تغییری که فقط به خلق وخو یا سطح انرژی محدود نیست و می تواند بر ترشح هورمون ها، کیفیت خواب، اشتها، تمرکز و حتی روابط اجتماعی اثر بگذارد. متخصصان باور دارند بهار برای بدن صرفا یک تغییر آب وهوا نیست، بلکه فصلی است که سیستم هورمونی را هم تحت تاثیر قرار می دهد.

هورمون ها پیام رسان های شیمیایی بدن اند و خیلی از عملکردهای حیاتی، از خواب و استرس گرفته تا احساس شادی، میل جنسی و سوخت وساز را تنظیم می کنند. به این علت تغییرات محیطی، خصوصاً میزان نور طبیعی، می تواند تعادل این سیستم را دستخوش تغییر کند.

نور بیشتر؛ ملاتونین کمتر

کی از مهم ترین تغییرات هورمونی در بهار، به ملاتونین مربوط می شود؛ هورمونی که نقش اصلی در تنظیم چرخه خواب و بیداری دارد. ملاتونین به طور معمول در تاریکی ترشح می شود و در فصل های سرد و روزهای کوتاه تر، سطح آن بالاتر است.

با افزایش نور روز در بهار، ترشح ملاتونین کاهش می یابد و بدن پیام «بیدارتر بودن» دریافت می کند. به این علت برخی افراد در بهار احساس انرژی بیشتر، خواب سبک تر یا حتی تغییر در ساعت خواب را تجربه می کنند.

البته این تغییر برای همه خوشایند نیست. برخی افراد در هفته های ابتدایی بهار ممکنست گرفتار بی خوابی، خواب منقطع یا احساس خستگی شوند؛ چونکه بدن هنوز با الگوی جدید نور سازگار نشده است.
سروتونین؛ هورمون خلق وخو در فصل آفتاب
افزایش نور خورشید روی سطح سروتونین هم اثر می گذارد؛ ماده ای شیمیایی که با احساس آرامش، انگیزه و بهبود خلق وخو ارتباط دارد. پژوهشها نشان داده اند قرار گرفتن بیشتر در معرض نور طبیعی می تواند تولید سروتونین را افزایش دهد.

به همین دلیل خیلی از افراد در فصل بهار احساس سرزندگی، انگیزه بیشتر و کاهش رخوت زمستانی را تجربه می کنند. حتی یکی از علل بهبود «افسردگی فصلی» در بهار، همین تغییرات در سیستم سروتونین است.

با این حال، متخصصان هشدار می دهند که افزایش ناگهانی انرژی در تعدادی افراد می تواند با نوسانات خلقی، اضطراب یا بی قراری هم همراه شود. در افرادی که زمینه اختلالات خلقی دارند، تغییر فصل گاهی سبب تشدید علایم می شود.

خارج شدن بدن از حالت زمستانی، با افزایش کورتیزول
کورتیزول که به «هورمون استرس» مشهور است، یکی دیگر از هورمون هایی است که از تغییر فصل تاثیر می گیرد. بدن در زمستان به طور معمول تمایل بیشتری به استراحت و کاهش فعالیت دارد، اما در بهار، افزایش نور و فعالیت روزانه می تواند الگوی ترشح کورتیزول را تغییر دهد.

برخی مطالعات نشان داده اند سطح کورتیزول صبحگاهی در ماه های بهار افزایش پیدا می کند؛ موضوعی که می تواند سبب احساس هوشیاری بیشتر شود. اما اگر خواب کافی یا تغذیه مناسب وجود نداشته باشد، همین تغییر ممکنست احساس تنش یا تحریک پذیری را بیشتر کند.
تغییر اشتها و سوخت وساز
بسیاری از افراد در بهار متوجه تغییر در اشتها یا وزن خود می شوند. این مسئله فقط به تغییر سبک زندگی مربوط نیست و هورمون هایی مانند لپتین و گرلین هم در آن نقش دارند. لپتین احساس سیری و گرلین احساس گرسنگی را تنظیم می کند.

در فصل های سرد، بدن تمایل بیشتری به مصرف غذاهای پرکالری دارد، اما با گرم تر شدن هوا و افزایش تحرک، الگوی ترشح این هورمون ها هم تغییر می کند. به این علت برخی افراد در بهار اشتهای کمتری دارند یا بیشتر به غذاهای سبک تمایل پیدا می کنند.

بهار و هورمون های جنسی
یکی دیگر از تغییراتی که در مطالعات فصلی به آن اشاره شده، رشد نسبی برخی هورمون های جنسی در بهار است. پژوهشها نشان داده اند میزان تستوسترون در مردان و تغییرات مربوط به میل جنسی در هر دو جنس ممکنست تحت تاثیر نور، دما و افزایش تعاملات اجتماعی قرار بگیرد.

کارشناسان می گویند این تغییرات لزوماً شدید یا یکسان نیست، اما ترکیب نور بیشتر، فعالیت بدنی بالاتر و تغییرات خلقی می تواند بر روابط عاطفی و اجتماعی اثر بگذارد.
چرا بعضی ها در بهار حال بدتری پیدا می کنند؟
برخلاف تصور رایج، بهار همیشه با احساس خوب همراه نیست. برخی افراد در این فصل گرفتار اضطراب، بی قراری، خستگی یا حتی افت خلق می شوند؛ پدیده ای که گاهی از آن با عنوان «افسردگی بهاری» یاد می شود.

متخصصان باور دارند تغییر سریع ریتم بدن، حساسیت به نور، آلرژی های فصلی و نوسانات هورمونی می تواند در این وضعیت نقش داشته باشد. حتی افزایش انتظارات اجتماعی برای «شاد بودن» در بهار، ممکنست در تعدادی افراد احساس فشار روانی ایجاد نماید.
آلرژی های فصلی و اثر غیرمستقیم بر هورمون ها
بهار همین طور فصل اوج آلرژی های فصلی است و واکنش های آلرژیک می توانند تعادل هورمونی و عصبی بدن را تحت تاثیر قرار دهند. ترشح هیستامین، اختلال خواب ناشی از حساسیت و التهاب های مداوم می تواند بر سطح انرژی و خلق وخو اثر بگذارد.

پزشکان می گویند گاهی خستگی، تحریک پذیری یا کاهش تمرکز در بهار، بیشتر از آن که ناشی از «تنبلی» باشد، به واکنش های ایمنی و تغییرات شیمیایی بدن مربوط است.

چطور بدن را با تغییر فصل هماهنگ کنیم؟
متخصصان سفارش می کنند برای سازگاری بهتر بدن با تغییرات هورمونی بهار، چند نکته ساده رعایت شود: تنظیم ساعت خواب و بیداری، قرار گرفتن در نور طبیعی صبحگاهی، فعالیت بدنی منظم، مصرف آب کافی، کاهش مصرف قند و غذاهای سنگین، مدیریت استرس و توجه به سلامت روان.

همچنین اگر علائمی مانند بی خوابی شدید، اضطراب طولانی، خستگی مفرط یا نوسانات خلقی ادامه پیدا کند، بهتر است با پزشک یا متخصص سلامت روان مشورت شود.

بهار صرفا یک تغییر فصل و آب وهوا نیست؛ بدن انسان هم هم زمان با تغییر نور، دما و الگوی زندگی، وارد مرحله ای تازه از تنظیم هورمونی می شود. کاهش ملاتونین، افزایش سروتونین، تغییر کورتیزول و نوسانات مربوط به اشتها و خلق وخو قسمتی از این پروسه طبیعی اند. با این وجود، واکنش افراد به این تغییرات یکسان نیست و همانطور که برخی در بهار احساس انرژی و نشاط بیشتری دارند، گروهی دیگر ممکنست با بی قراری یا خستگی مواجه شوند.

منابع: Cleveland Clinic، Mayo Clinic، Sleep Foundation
 

منبع: طب اصیل