عزت نفس چیست؟ آموزش مرحله به مرحله تقویت عزت نفس و نکات کلیدی

به گزارش طب اصیل به نقل از خبر آنلاین تاکنون پیش آمده است که پس از یک اشتباه، به جای گفتن «اشتباه کردم»، با خودتان بگویید: «من واقعا آدم بی عرضه ای هستم»؟ یا وقتی کسی از شما تعریف می کند، سریع پاسخ دهید: «نه، کاری نکردم»؟
همین جمله های ساده می توانند چیز مهمی درباره ی رابطه ما با خودمان نشان دهند. عزت نفس فقط به مفهوم دوست داشتن خود یا همیشه راضی بودن از خود نیست؛ بلکه به ارزیابی کلی ما از ارزشمندی و شایستگی مان مربوط می شود.
در این راهنما، تعریف عزت نفس، تفاوت آن با اعتمادبه نفس، نشانه های عزت نفس پایین، عوامل تشکیل آن و راه های تقویت این خصوصیت را بررسی می نماییم.
عزت نفس چیست؟
عزت نفس یعنی ارزشی که برای خودمان قائل هستیم. این ارزش با موفقیت، ظاهر، پول، نمره، شغل یا میزان تأیید دیگران یکسان نیست.
ممکن است فردی در کاری شکست بخورد، اما همچنان با خود بگوید:
«در این کار موفق نشدم، اما این شکست ارزش من را تعیین نمی کند.»
در مقابل، فردی که عزت نفس پایینی دارد، امکان دارد یک اشتباه کوچک را به کل شخصیت خود تعمیم دهد:
«در امتحان خراب کردم، پس آدم ناتوانی هستم.»
عزت نفس سالم به مفهوم کامل و بی نقص دانستن خود نیست. فردی که عزت نفس سالم تری دارد می تواند ضعف هایش را ببیند، اشتباه هایش را قبول کند و همچنان برای خودش احترام قائل باشد.
تفاوت عزت نفس و اعتمادبه نفس چیست؟
عزت نفس و اعتمادبه نفس به یکدیگر نزدیک اند، اما یک مفهوم نیستند.
اعتمادبه نفس بیشتر به باور ما درباره ی توانایی انجام یک کار مربوط است. به عنوان نمونه، امکان دارد در سخنرانی اعتمادبه نفس زیادی داشته باشید، چون تجربه کافی در این مورد دارید.
اما عزت نفس پرسش عمیق تری مطرح می کند:
«فارغ از این که در این کار موفق شوم یا شکست بخورم، چه ارزشی برای خودم قائلم؟»
به زبان ساده:
اعتمادبه نفس می گوید: «من می توانم این کار را انجام دهم.» عزت نفس می گوید: «حتی اگر نتوانم، همچنان برای خودم ارزش قائلم.»
ممکن است فردی در محیط کار یا اجتماع بسیار موفق باشد، اما ارزش خودرا بطورکامل به عملکردش وابسته بداند. بدین سبب اعتمادبه نفس بالا همیشه به مفهوم عزت نفس بالا نیست.
عزت نفس سالم چه خصوصیت هایی دارد؟
فردی که عزت نفس سالم تری دارد، لزوماً همیشه شاد، موفق یا بطورکامل مطمئن نیست. او نیز امکان دارد بترسد، اشتباه کند، شکست بخورد یا گاهی از خودش ناراضی باشد.
تفاوت اصلی در نحوه مواجهه با این تجربه هاست. اگر کاری خوب پیش نرود، به جای گفتن «من هیچ گاه موفق نمی شوم»، امکان دارد بگوید:
«این بار خوب پیش نرفت؛ باید ببینم مشکل کجا بوده است.»
در عزت نفس سالم، ارزش انسان از عملکرد او جدا می شود. موفقیت موجب نمی شود فرد خودرا برتر از دیگران بداند و شکست نیز او را به این نتیجه نمی رساند که بی ارزش است.
عزت نفس پایین چیست؟
عزت نفس پایین زمانی مطرح می شود که فرد بشکل مداوم تصویر منفی یا تحقیرآمیزی از خود داشته باشد.
این وضعیت امکان دارد با احساس کافی نبودن، مقایسه دائمی با دیگران یا وابستگی شدید به نظر اطرافیان همراه باشد. البته یکروز بد یا یک رفتار خاص، به تنهایی نشان دهنده عزت نفس پایین نیست. آن چه اهمیت دارد، الگوی تکرارشونده افکار و رفتارها و تاثیر آنها بر زندگی فرد است.
نشانه های عزت نفس پایین
عزت نفس پایین همیشه با جمله «من خودم را دوست ندارم» دیده نمی شود و گاهی در رفتارهای روزمره پنهان می ماند.
برخی نشانه های رایج عبارت اند از:
مقایسه مداوم خود با دیگران؛ ترس شدید از اشتباه و شکست؛ کوچک شمردن موفقیتهای خود؛ دشواری در پذیرفتن تعریف و تمجید؛ وابستگی زیاد به تأیید دیگران؛ خودسرزنشگری مداوم؛ احساس «من به قدر لازم خوب نیستم»؛ حساسیت شدید نسبت به انتقاد؛ ترس از امتحان کردن موقعیت های تازه؛ دشواری در بیان خواسته ها؛ ناتوانی در تعیین یا حفظ مرزهای شخصی؛ عذرخواهی بیشتر از اندازه؛ پذیرش رفتار نامناسب دیگران از ترس از دست دادن رابطه.
وجود یکی از این موارد به تنهایی به مفهوم پایین بودن عزت نفس نیست. تکرار این الگو و اختلالی که در زندگی ایجاد می کند، اهمیت بیشتری دارد.
عزت نفس چطور شکل می گیرد؟
عزت نفس به طور معمول ناگهان در بزرگسالی ایجاد نمی گردد. انسان از سالیان نخست زندگی، پیام هایی درباره ی خودش دریافت می کند؛ پیام هایی مانند:
«باهوشی»؛ «دست وپاچلفتی هستی»؛ «از پس این کار برنمی آیی»؛ «تو همیشه همه چیز را خراب می کنی.»
تجربه های دوران کودکی، رابطه با خانواده، مدرسه، دوستان، مقایسه شدن، انتقادهای مداوم و شکست های مهم می توانند بر تصویری که فرد از خودش می سازد، اثر بگذارند.
با این حال، عزت نفس فقط محصول دوران کودکی نیست. تجربه های بعدی زندگی و برداشتی که فرد از آنها پیدا می کند نیز می توانند این تصویر را تقویت یا تغییر دهند.
نقش خانواده در تشکیل عزت نفس
خانواده یکی از اولین محیط هایی است که فرد در آن درباره ی خودش اطلاعات دریافت می کند.
کودکی که فقط هنگام موفقیت مورد توجه قرار می گیرد، امکان دارد کم کم پرارزش بودن خودرا به عملکرد و موفقیت وابسته کند. در مقابل، تجربه احترام، شنیده شدن، دریافت محبت و امکان اشتباه کردن بدون تحقیر، می تواند به تشکیل تصویر سالم تری از خود کمک نماید.
البته نباید تشکیل عزت نفس را فقط به والدین نسبت داد. عزت نفس حاصل مجموعه ای از عوامل خانوادگی، اجتماعی، فردی و تجربه های مختلف زندگی است.
مقایسه با دیگران چه اثری بر عزت نفس دارد؟
پرسش «چرا من مثل او نیستم؟» برای خیلی از افراد آشناست. اما مقایسه به طور معمول اطلاعات کاملی در اختیار ما قرار نمی دهد.
ما شکست ها، نگرانی ها و پشت صحنه زندگی خودمان را می بینیم، اما از زندگی دیگران اغلب فقط بخشی را مشاهده می نماییم که آنها به ما نشان می دهند.
شبکه های اجتماعی این مساله را پررنگ تر کرده اند. زمانی که ظاهر، موفقیت، سفر یا رابطه دیگران را با تمام زندگی خودمان مقایسه می نماییم، امکان دارد موفقیتهای خودمان کوچک تر و نقص هایمان بزرگ تر به نظر برسند.
برای کاهش این اثر، می توان زمان استفاده از رسانه های اجتماعی را مدیریت کرد و به جای مقایسه با دیگران، پیشرفت امروز خودرا با گذشته تان سنجید.
عزت نفس چه ارتباطی با روابط ما دارد؟
تصویری که از خودمان داریم، می تواند بر روابط عاطفی، خانوادگی و اجتماعی ما اثر بگذارد.
فردی که دائماً احساس می کند ارزش کافی ندارد، ممکن است:
بیش از حد به تأیید دیگران نیاز داشته باشد؛ از ترس از دست دادن رابطه، خواسته هایش را نادیده بگیرد؛ در گفتن «نه» ناتوان باشد؛ رفتار نامناسب دیگران را تحمل کند؛ دائماً نگران ترک شدن یا دوست داشتنی نبودن باشد.
در مقابل، عزت نفس سالم به مفهوم خودخواه بودن نیست. فرد می تواند به دیگران اهمیت بدهد و هم زمان برای نیازها، احساسات و مرزهای خودش نیز ارزش قائل باشد.
عزت نفس چه ارتباطی با شکست دارد؟
یکی از مهم ترین آزمون های عزت نفس، زمانی است که شکست می خوریم.
وقتی همه چیز خوب پیش می رود، احساس خوب داشتن نسبت به خود آسان تر است. پرسش اصلی زمانی مطرح می شود که اشتباه کرده ایم:
«آیا شکست من یعنی خودم شکست خورده ام؟»
اگر پاسخ مثبت باشد، ارزش خودرا به عملکردمان گره زده ایم. اما می توانیم نگاه دیگری داشته باشیم:
«من در این کار شکست خوردم، اما این اتفاق تمام چیزی نیست که درباره ی من وجود دارد.»
جدا کردن عملکرد از ارزشمندی شخصی، یکی از اصول مهم عزت نفس سالم می باشد.
چند باور اشتباه درباره ی عزت نفس عزت نفس بالا یعنی خودم را از تمام بهتر بدانم
خیر. برتری جویی و تحقیر دیگران با عزت نفس سالم متفاوت است. عزت نفس به مفهوم احترام به خود، بدون بی احترامی به دیگران است.
فردی که عزت نفس دارد، هیچ گاه خودش را سرزنش نمی کند
همه افراد امکان دارد گاهی از خودشان ناراضی شوند. مساله اینست که انتقاد از یک رفتار، به تحقیر کل شخصیت تبدیل نشود.
به جای «من آدم بدی هستم» می توان اظهار داشت: «رفتارم مناسب نبود و می توانم آنرا اصلاح کنم.»
اعتمادبه نفس بالا حتما به مفهوم عزت نفس بالاست
لزوماً نه. امکان دارد فردی در کار یا موقعیت های اجتماعی بسیار توانمند باشد، اما ارزش خودرا فقط به موفقیت وابسته بداند.
عزت نفس یعنی همیشه خودم را دوست داشته باشم
نه. امکان دارد از یک رفتار، تصمیم یا خصوصیت خود ناراضی باشیم، اما همچنان برای خود احترام قائل بمانیم.
آموزش قدم به قدم تقویت عزت نفس
تقویت عزت نفس به طور معمول یک پروسه تدریجی است. چند گام زیر می تواند آغاز مناسبی باشد.
گام اول: افکار خودانتقادگر را شناسایی کنید
در طول روز به جمله هایی که درباره ی خودتان می گویید، توجه کنید. آیا پس از یک اشتباه می گویید «من بی عرضه ام» یا فقط می گویید «این کار را اشتباه انجام دادم»؟
نوشتن این افکار به شناسایی الگوهای تکراری کمک می نماید.
گام دوم: رفتار را از شخصیت جدا کنید
یک اشتباه، تمام شخصیت شما نیست. تلاش کنید جمله های کلی و تحقیرآمیز را به جمله هایی دقیق تر تبدیل کنید.
برای مثال:
«من شکست خورده ام» ← «در این کار به نتیجه دلخواهم نرسیدم.» «من همیشه همه چیز را خراب می کنم» ← «در این موقعیت اشتباه کردم و می توانم علت آنرا بررسی کنم.» «من به قدر لازم خوب نیستم» ← «در برخی زمینه ها نیاز به تمرین و یادگیری بیشتری دارم.» گام سوم: موفقیتهای کوچک را جدی بگیرید
موفقیت فقط به موفقیتهای بزرگ محدود نمی گردد. انجام یک کار دشوار، حفظ یک مرز شخصی، آغاز یک فعالیت تازه یا ادامه دادن در وضعیت سخت نیز پرارزش است.
هر روز چند مورد کوچک را که به درستی انجام داده اید، یادداشت کنید.
گام چهارم: تعریف و بازخورد مثبت را بپذیرید
لازم نیست در جواب تعریف دیگران، موفقیت خودرا انکار کنید. یک «ممنونم، خوشحالم که متوجه شدی» پاسخ کافی و سالمی است.
پذیرفتن تعریف به مفهوم خودستایی یا غرور نیست.
گام پنجم: مقایسه را به ارزیابی شخصی تبدیل کنید
به جای این که بپرسید «چرا من مثل او نیستم؟»، بپرسید:
من در چه زمینه ای می خواهم پیشرفت کنم؟ در ماه گذشته چه چیزی یاد گرفته ام؟ گام کوچک بعدی من چیست؟
این تغییر، توجه را از مقایسه با دیگران به رشد فردی برمی گرداند.
گام ششم: مرزهای شخصی خودرا بشناسید
تمرین کنید خواسته ها و محدودیت های خودرا با احترام بیان کنید. گفتن «نه» به یک درخواست، به مفهوم بی احترامی یا خودخواهی نیست.
مرز سالم یعنی بدانیم چه چیزی را می پذیریم و چه چیزی برای ما مناسب نمی باشد.
گام هفتم: با خودتان مانند یک دوست رفتار کنید
اگر دوستتان اشتباه کند، احیانا به او نمی گویید «تو بی ارزشی». همان لحن محترمانه و حمایتگر را در گفت و گو با خودتان نیز به کار ببرید.
مهربانی با خود به مفهوم نادیده گرفتن مسئولیت ها نیست؛ بلکه کمک می نماید بدون تحقیر، اشتباه ها را ببینیم و اصلاح نماییم.
چگونه بفهمیم عزت نفس ما پایین است؟
به جای این که سریع به خودمان برچسب بزنیم، بهتر است الگوهای فکری و رفتاری خودرا بررسی نماییم.
از خودتان بپرسید:
وقتی اشتباه می کنم، درباره ی خودم چه می گویم؟ آیا می توانم تعریف و تمجید را بپذیرم؟ آیا ارزش خودم را به نظر دیگران وابسته می کنم؟ آیا موفقیت هایم را کوچک و شکست هایم را بسیار بزرگ می کنم؟ آیا از ترس قضاوت شدن، موقعیت های تازه را امتحان نمی کنم؟ آیا می توانم خواسته ها و مرزهایم را بیان کنم؟
پاسخ مثبت به یکی از این پرسش ها به مفهوم پایین بودن عزت نفس نیست؛ اما اگر این الگوها تکراری باشند و زندگی شما را تحت تاثیر قرار دهند، بهتر است آنها را جدی تر بررسی کنید.
چه زمانی عزت نفس پایین به کمک متخصص نیاز دارد؟
اگر تصویر منفی از خود شدید یا مداوم شده و روابط، کار، تحصیل یا زندگی روزمره را تحت تاثیر قرار داده است، صحبت با روانشناس می تواند کمک کننده باشد.
همچنین اگر عزت نفس پایین با اضطراب، خلق پایین، انزوا، احساس بی ارزشی شدید یا مشکلات جدی در روابط هم راه است، بهتر است مبحث بشکل تخصصی بررسی شود.
پرسش های متداول درباره ی عزت نفس عزت نفس در یک جمله چیست؟
عزت نفس، ارزیابی و احساس کلی فرد نسبت به ارزشمندی و شایستگی خودش است.
مهم ترین تفاوت عزت نفس و اعتمادبه نفس چیست؟
اعتمادبه نفس بیشتر درباره ی توانایی انجام یک کار است؛ عزت نفس درباره ی ارزش و نگاه کلی فرد به خودش است.
آیا عزت نفس پایین همان خودکم بینی است؟
این دو مفهوم به یکدیگر نزدیک اند، اما الزاماً بطورکامل یکسان نیستند. برای تشخیص دقیق، باید الگوی افکار، احساسات و رفتارهای فرد بررسی شود.
آیا عزت نفس از کودکی شکل می گیرد؟
تجربه های کودکی اهمیت دارند، اما عزت نفس در طول زندگی و تحت تاثیر عوامل مختلف شکل می گیرد و امکان تغییر آن وجود دارد.
آیا تقویت عزت نفس زمان بر است؟
بله. عزت نفس به طور معمول با یک جمله یا یک تصمیم به صورت کامل تغییر نمی نماید. تمرین مداوم، اصلاح گفتگوی درونی، تجربه روابط سالم و در صورت نیاز کمک گرفتن از متخصص، می تواند به بهبود آن کمک نماید.
جمع بندی؛ عزت نفس درباره ی چه چیزی است؟
اگر بخواهیم تمام این بحث را در یک پرسش خلاصه نماییم، عزت نفس به این مساله برمی گردد:
«من، جدا از موفقیت ها و شکست هایم، چه ارزشی برای خودم قائلم؟»
عزت نفس سالم به مفهوم کامل دانستن خود یا بهتر دانستن خود از دیگران نیست. یعنی بتوانیم ضعف ها و اشتباه هایمان را ببینیم، بدون این که به خاطر آنها تمام ارزش خودرا زیر سؤال ببریم.
تفاوت میان این دو جمله مهم است:
«من اشتباه کردم»
«من آدم اشتباهی هستم»
شناخت همین تفاوت، نقطه آغاز تقویت عزت نفس است؛ مفهومی که در رابطه ما با خودمان، دیگران و حتی انتخاب های روزمره مان حضور دارد.
۵۷

منبع: tebeasil.ir